आता नाही तर केंव्हा - एका मनातल्या गावाची कथा

  बशीर ब्रास ब्यांड लोहारा.   लग्न मंडप सजलेला असे , यांचे आगमन व्हायचे तेच मुळात मोठ्या ढोल च्या उगीच वाजवलेल्या बीट्स ने. खुळखुळा , मधूनच पितळी पिपाणी चा आवाज खात्री करून द्यायचा कि आम्ही आलो आहोत. (We arrived) आम्ही हातातील सगळी कामे सोडून तिकडे धाव घ्यायचो. सुरवातीला ते आले म्हणजे घाम पुसायचे त्यांना शेजारच्या गावातून पायी चालत यावे लागायचे, वाद्य साधने डोक्यावरून खाली उतरवायचे, ५-६ जन असायचे बाकीचे २-३ transit मध्ये असत. मुसलमानी हिंदी आम्ही यांच्या कडून शिकलो. (तेरकू मै क्या कह रा, तू पाणी लेके आन भाऊ. मेरकू बडी प्यास लगी है, कित्ता तपरा आजकल.) धावत जावून जग आणायचा भरून पण तेवढे पाणी एकटा मास्टरच पिवून टाकायचा. “ओ बेटा तू वो पानिकी कळशी भरके ला, इत्तेमे हमारा क्या होता !”   दोन्ही हातांनी तोल सावरत कळशी भरून दिली कि ते आम्हाला त्यांच्या पिपाण्याना हात लावू देत. मास्टर म्हणजे आम्हांला परब्रम्ह वाटत असे. म्हणजे त्याने आमचे आवडीचे गाणे वाजवले तर, याची देही याची डोळा त्याचा प्रत्यय येई. आर बाजेवले, बजाव. फुकट के पैसे लिये वाटत, कुणीतरी दारुड्या पिंक टाकायचा, मास्टर ...

  पांडवप्रताप हटकर गल्लीत मंजुळा मावशीच्या घरी किंवा संपत मामाच्या घरी पांडव प्रताप, हरी विजय, श्री राम विजय, भक्ती विजय, नवनाथ किंवा महाभारत अशा पोथी वाचन असे. रोज रात्री ८:०० ते ९:००/१०:०० असे हे वाचन असे. मंजुळा मावशीच्या दारात उंबराचे झाड होते, तिचा मुलगा राजू माझ्या २ वर्ष पुढे होता. त्याला आम्ही जरदाळू म्हणत. गावात प्रत्येकाचे वेगवेगळे नाव होते. गावातील आया बाया आणि भाविक जण तिथे जमत. पोथी वाचनाराचे एक उच्चासन होते. इलेक्ट्रिक मोटर दुरुस्त करणारा अमरभाऊ मरमट हा एक उत्तम भाष्यकार होता. अमर भाऊ अंगलटने खूप बारीक होता जुन्या मराठीतील त्या ओव्या तो बोली भाषेत सोप्या करून वाचून दाखवायचा. नुकताच पडून गेलेला पाउस, चिखलातून चालत आलेले आम्ही तिथल्या पन्हालीच्या पाण्याने पाय धुवून आत शिरायचो, ओट्यावर किंवा घरात बसण्याची मांडणी असे. पटगर किंवा झोर्या अंथरलेला असे.   वेगवेगळे लोक कुणबी मराठी आणि परदेशी भाषा बोलायचे त्यामुळे शाळेत आम्ही कुणबी मराठी आणि गावातील व्यवहारात परदेशी बोलायचो. माय वो , आह्याSSSSSय भागाबाई काल कुठी गेलत्या ? ह्योनी आला ? कर वा या नामदेव आयोकी ? आज या का...

5 व्या वर्गात आम्ही एक नाटक बसविले. साहित्याचा आणि नाटकाचा माझा तो पहिला परिचय. आचार्य प्र.  के. अत्रे लिखित “कवडीचुंबक” नाटकातील एक उतारा आम्हाला बालभारती च्या पुस्तकात अभ्यासक्रमात समाविष्ट होता. ठरले की हेच नाटक बसवायचे. खर सांगतो , कुणाचे मार्गदर्शन नाही , कुणी लक्ष्य ठेवणारा नाही. तमाशा आणि टुरिंग टाकीज च्या पिक्चरचा अनुभव गाठीशी आणि तोही प्रेक्षक म्हणून पण आमच्या जवळ होती कल्पकता आणि साकारायचे वेड. तुम्हाला जमणार नाही असे म्हणणारा कोणी नव्हताच आजूबाजूला आणि असता तरी आम्ही एकणार्‍यानपैकी नव्हतो. गुरुजींनी पात्र ठरवून दिले , अनिल तू पम्पुशेठ , रतीलाल तू रामदासी आणि मोहन तू पंपुशेठचा सेवक केशर. आचार्य अत्रेंचे नाटक म्हणजे काही खाऊ नाही. लांबच्या लांब संवाद पण आम्ही एकमेकांचे सुद्धा पाठ करून टाकले. प्रोम्प्टर ची गरजच ठेवली नाही. एक अडकला की दूसरा त्याची गाडी सुरू करून देत असे. शाळेत आम्ही प्रॅक्टीस करत असू पण त्याचे काही फार कौतुक वाटले नाही. पाढे पाठ करायचो , कविता पाठ करायचो माराच्या धाकाने आता धडा पाठ करतो आहोत एव्हढेच. आठ दिवसपण  लागले नसतील. बहुधा 26 जानेवारीचा मुहूर्त ...